W polskim prawie spadkowym dziadkowie spadkodawcy korzystają ze szczególnej ochrony przewidzianej w art. 938 Kodeksu cywilnego (dalej: „KC”). Nie jest to jednak zachowek ani klasyczne dziedziczenie. Przepis ten przyznaje dziadkom spadkodawcy szczególne roszczenie o środki utrzymania, jeżeli znajdują się oni w niedostatku i nie mogą uzyskać należnego wsparcia od osób, na których ciąży wobec nich ustawowy obowiązek alimentacyjny.
Dziadkowie spadkodawcy a dziedziczenie ustawowe
Warto odróżnić roszczenie z art. 938 KC od sytuacji, w której spadek przypada dziadkom spadkodawcy w ramach zwykłego dziedziczenia. Dziedziczenie ustawowe działa według określonej kolejności. W pierwszej kolejności powołane są zwykle dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dopiero w dalszej kolejności rodzice spadkodawcy, rodzeństwo spadkodawcy oraz zstępni rodzeństwa spadkodawcy.
Dopiero w braku zstępnych spadkodawcy, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy, spadek może przypaść dziadkom spadkodawcy. Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział spadkowy może przypaść jego zstępnym, czyli np. dzieciom lub dalszym zstępnym dziadków spadkodawcy. W braku takich osób udział przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.
Nie jest to jednak to samo, co szczególne roszczenie o środki utrzymania. Dziedziczenie dziadków dotyczy sytuacji, w której dziadkowie wchodzą do kręgu spadkobierców ustawowych. Roszczenie z art. 938 KC ma inny charakter — nie rozstrzyga o tym, komu przypada cały spadek, lecz pozwala dziadkom znajdującym się w niedostatku żądać wsparcia od spadkobiercy w granicach określonych przez prawo.
Roszczenie z art. 938 KC – szczególna ochrona, ale nie zachowek
Zgodnie z art. 938 KC dziadkowie spadkodawcy, jeżeli znajdują się w niedostatku i nie mogą otrzymać należnych im środków utrzymania od osób zobowiązanych alimentacyjnie, mogą żądać od spadkobiercy nieobciążonego takim obowiązkiem środków utrzymania w stosunku do swoich potrzeb i do wartości jego udziału spadkowego. Spadkobierca może także zwolnić się z tego obowiązku przez zapłatę sumy pieniężnej odpowiadającej wartości jednej czwartej części swojego udziału spadkowego.
Roszczenie to ma charakter alimentacyjny, a w literaturze określane jest również jako roszczenie quasi-alimentacyjne. Jego szczególny charakter wynika z tego, że wysokość świadczenia zależy nie tylko od potrzeb dziadków, ale również od wartości udziału spadkowego zobowiązanego spadkobiercy. Nie jest więc ustalana według ogólnych możliwości zarobkowych lub majątkowych spadkobiercy, lecz w powiązaniu z tym, co uzyskał on ze spadku.
Niedostatek dziadków jako podstawowa przesłanka roszczenia
Podstawową przesłanką zastosowania art. 938 KC jest niedostatek dziadków. Chodzi o sytuację, w której nie są oni w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich podstawowych, usprawiedliwionych potrzeb życiowych. Nie wystarczy samo pogorszenie sytuacji majątkowej ani fakt, że dziadkowie żyją skromniej niż spadkobiercy. Konieczne jest wykazanie, że nie mają realnych środków na pokrycie podstawowych kosztów utrzymania, leczenia, mieszkania, opieki lub codziennego funkcjonowania.
Obowiązek alimentacyjny a ochrona dziadków spadkodawcy
Drugą przesłanką jest brak możliwości otrzymania przez dziadków należnych im środków utrzymania od osób zobowiązanych alimentacyjnie na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: „KRO”). Chodzi tu w szczególności o obowiązki wynikające z art. 27 w zw. z art. 23 KRO, art. 60 KRO, art. 128-134 KRO oraz art. 144 § 2 KRO.
W pierwszej kolejności znaczenie mają przepisy o klasycznym obowiązku alimentacyjnym. Zgodnie z art. 128 KRO obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W przypadku dziadków będą to przede wszystkim ich zstępni, a więc dzieci, wnuki albo dalsi zstępni. Z kolei art. 129 KRO określa kolejność osób zobowiązanych, przewidując, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a bliższych stopniem przed dalszymi. Oznacza to, że dziadkowie powinni co do zasady najpierw poszukiwać wsparcia u osób zobowiązanych wobec nich na podstawie KRO.
Obowiązek alimentacyjny może wynikać także z małżeństwa. Znaczenie mogą mieć tu art. 27 KRO w zw. z art. 23 KRO, dotyczące wzajemnych obowiązków małżonków, a w określonych przypadkach także art. 60 KRO, regulujący obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami po rozwodzie. Dopiero gdy te podstawy nie zapewniają dziadkom należnych środków utrzymania, można rozważać zastosowanie art. 938 KC.
Kiedy nie trzeba prowadzić długiego procesu alimentacyjnego?
Jak wskazuje się w literaturze prawniczej, niemożność otrzymania środków utrzymania obejmuje zarówno sytuację, w której brak jest w ogóle osób zobowiązanych ustawowo do alimentacji, jak i sytuację, w której osoby takie istnieją, ale nie można od nich realnie uzyskać świadczeń. Może to wynikać z ich ubóstwa, niewypłacalności, bezskuteczności egzekucji, toczących się wobec nich postępowań egzekucyjnych albo z ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Na takie rozumienie przesłanki niemożności otrzymania środków utrzymania wskazują m.in. J. Strzebińczyk, E. Niezbecka oraz E. Skowrońska-Bocian i W. Borysiak.
Nie jest przy tym konieczne, aby dziadkowie w każdym przypadku najpierw prowadzili długotrwały proces alimentacyjny i egzekucję, jeżeli z okoliczności wynika, że byłoby to oczywiście niecelowe. W literaturze podkreśla się, że niemożność otrzymania środków utrzymania zachodzi także wtedy, gdy wiadomo, że proces i późniejsza egzekucja nie doprowadzą do uzyskania realnego wsparcia. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy wobec osoby zobowiązanej toczą się już postępowania egzekucyjne, osoba ta jest niewypłacalna albo jej sytuacja majątkowa nie pozwala na skuteczne wykonanie obowiązku alimentacyjnego.
Częściowe alimenty a roszczenie z art. 938 KC
Roszczenie z art. 938 KC może powstać również wtedy, gdy dziadkowie otrzymują już alimenty, ale ich wysokość nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich usprawiedliwionych potrzeb. Jak wskazują J. Strzebińczyk oraz M. Łączkowska, samo częściowe wykonywanie obowiązku alimentacyjnego nie wyłącza ochrony z art. 938 KC, jeżeli świadczenia te pozostają niewystarczające.
Przykłady sytuacji, w których dziadkowie mogą skorzystać z ochrony
Przykładowo, dziadkowie spadkodawcy mogą utrzymywać się z niewysokiej emerytury, która po opłaceniu czynszu, leków i kosztów leczenia nie pozwala im na pokrycie podstawowych wydatków. Ich dzieci, które w pierwszej kolejności byłyby zobowiązane do alimentacji na podstawie KRO, mogą same pozostawać w trudnej sytuacji finansowej albo być niewypłacalne. Jeżeli spadek po zmarłym przypadł osobie, która nie jest wobec dziadków zobowiązana alimentacyjnie, dziadkowie mogą rozważyć roszczenie z art. 938 KC.
Inny przykład dotyczy sytuacji, w której babcia spadkodawcy uzyskała wcześniej alimenty od swojego dziecka, ale alimenty te są niskie i nie wystarczają na koszty leczenia, opieki i utrzymania mieszkania. Sam fakt, że otrzymuje jakiekolwiek alimenty, nie musi jeszcze wyłączać zastosowania art. 938 KC. Jeżeli świadczenia alimentacyjne są niewystarczające, a spełnione są pozostałe przesłanki, może powstać roszczenie wobec spadkobiercy.
Możliwa jest również sytuacja, w której dziadek spadkodawcy formalnie ma dziecko zobowiązane do alimentacji, ale wobec tego dziecka toczą się postępowania egzekucyjne, nie posiada ono majątku, a jego dochody nie pozwalają na realne wsparcie. W takim przypadku prowadzenie kolejnego procesu alimentacyjnego może być oczywiście niecelowe. Jeżeli spadkobierca nie jest osobą zobowiązaną alimentacyjnie wobec dziadka, art. 938 KC może stanowić podstawę żądania środków utrzymania.
Kto może być zobowiązany do świadczeń na rzecz dziadków?
Istotnym ograniczeniem jest jednak to, że roszczenie z art. 938 KC może być kierowane wyłącznie przeciwko spadkobiercy, który sam nie jest wobec dziadków zobowiązany alimentacyjnie na podstawie KRO. Jak podkreśla J. Strzebińczyk, do aktualizacji tego roszczenia konieczne jest, aby spadkobierca dziedziczący spadek nie należał do kręgu osób zobowiązanych wobec dziadków do alimentacji.
Rozwiązanie to ma istotne znaczenie systemowe. Obowiązek alimentacyjny z KRO wyprzedza obowiązek wynikający z art. 938 KC. Gdyby spadkobierca zobowiązany alimentacyjnie wobec dziadków mógł odpowiadać jednocześnie na podstawie art. 938 KC, powstałaby wątpliwość, czy może zwolnić się z obowiązku alimentacyjnego przez zapłatę jednej czwartej wartości swojego udziału spadkowego. Ustawodawca wykluczył taką możliwość, rozdzielając klasyczny obowiązek alimentacyjny od szczególnego roszczenia spadkowego
W praktyce może to dotyczyć sytuacji, w której umiera wnuk “dziadków” ale cały spadek przypada na przykład jego partnerce/partnerowi, czyli osobom spoza rodziny zobowiązanej do alimentacji. Brak art. 938 kc wyłączałby możliwość dochodzenia od nich roszczeń, jakie dziadkowie mieliby względem żyjącego żyjącego wnuka.
Dziedziczenie przez dziadków a roszczenie o środki utrzymania
W literaturze zwraca się również uwagę, że dziedziczenie przez dziadków po spadkodawcy nie musi automatycznie wyłączać możliwości dochodzenia roszczenia z art. 938 KC. Dziadkowie mogą zostać powołani do niewielkiej części spadku, która nie pozwala im wyjść z niedostatku. Mogą też otrzymać określone przysporzenie ze spadku, które nie zabezpiecza ich podstawowych potrzeb. W takim ujęciu decydujące znaczenie ma nie sam fakt dziedziczenia, lecz rzeczywista sytuacja życiowa dziadków.
Dlaczego dziadkowie nie mają prawa do zachowku?
Ma to szczególne znaczenie dlatego, że dziadkowie nie są osobami uprawnionymi do zachowku. Prawo do zachowku przysługuje innym kategoriom osób najbliższych, ale nie obejmuje dziadków spadkodawcy. Dlatego art. 938 KC pełni wobec nich odrębną funkcję ochronną. Nie daje im prawa do określonej części spadku, ale pozwala żądać środków utrzymania, jeżeli znajdują się w niedostatku i nie mogą uzyskać należnego wsparcia od osób zobowiązanych alimentacyjnie.
Przykładowo, dziadkowie mogą zostać powołani do niewielkiego ułamka spadku, który ma znaczenie wyłącznie symboliczne. Jeżeli jednocześnie ich sytuacja zdrowotna i materialna wymaga stałych wydatków na leczenie, opiekę lub utrzymanie, samo dziedziczenie nie musi oznaczać, że ich potrzeby zostały zabezpieczone. W takiej sytuacji, przy spełnieniu pozostałych przesłanek, możliwe jest rozważenie roszczenia z art. 938 KC.
Zakres odpowiedzialności spadkobiercy wobec dziadków
Roszczenie z art. 938 KC ma charakter osobisty. Nie przechodzi na spadkobierców dziadków, choć zasądzone już raty mogą podlegać dziedziczeniu jako wierzytelność majątkowa. Odpowiedzialność spadkobierców ma charakter podzielny. Każdy z nich odpowiada w granicach wyznaczonych potrzebami dziadków oraz wartością własnego udziału spadkowego.
Spadkobierca może spełniać świadczenie okresowo, dostarczając dziadkom środków utrzymania. Może jednak również skorzystać z rozwiązania przewidzianego w art. 938 KC i zapłacić jednorazowo sumę pieniężną odpowiadającą wartości jednej czwartej części swojego udziału spadkowego. Taka zapłata prowadzi do zaspokojenia roszczenia w tym zakresie i pozwala uniknąć dalszego świadczenia okresowego.
Podsumowanie
Art. 938 KC jest przepisem stosowanym rzadziej niż regulacje dotyczące zachowku, ale w określonych sytuacjach może mieć istotne znaczenie praktyczne. Chroni dziadków spadkodawcy wtedy, gdy znajdują się oni w niedostatku, a klasyczne mechanizmy alimentacyjne z KRO nie zapewniają im realnej pomocy. Pokazuje również, że w prawie spadkowym nie zawsze najważniejsze jest samo formalne dziedziczenie.
Czasem istotne jest także to, czy osoby szczególnie bliskie spadkodawcy mają zapewnione podstawowe środki utrzymania.
„W sprawach spadkowych warto więc pamiętać, że brak prawa do zachowku nie zawsze oznacza całkowity brak ochrony. Dziadkowie spadkodawcy, którzy znajdują się w niedostatku, mogą w określonych warunkach żądać od spadkobierców środków utrzymania na podstawie art. 938 KC.”
Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy osoby zobowiązane alimentacyjnie na podstawie KRO nie istnieją, są niewypłacalne albo nie są w stanie zapewnić dziadkom wystarczającego wsparcia.
FAQ – najczęstsze pytania o ochronę dziadków w prawie spadkowym
Kiedy spadek przypada dziadkom spadkodawcy?
Spadek przypada dziadkom spadkodawcy dopiero w dalszej kolejności dziedziczenia ustawowego. Dzieje się tak w braku zstępnych spadkodawcy, małżonka, rodziców, rodzeństwa oraz zstępnych rodzeństwa spadkodawcy. Wtedy dziadkowie dziedziczą co do zasady w częściach równych.
Czym różni się dziedziczenie dziadków od roszczenia z art. 938 KC?
Dziedziczenie dziadków dotyczy sytuacji, w której dziadkowie wchodzą do kręgu spadkobierców ustawowych i nabywają spadek albo jego część. Roszczenie z art. 938 KC nie oznacza powołania do spadku. Jest to żądanie środków utrzymania od spadkobiercy, jeżeli dziadkowie znajdują się w niedostatku.
Czy spadkobierca zawsze musi płacić dziadkom środki utrzymania?
Nie. Roszczenie z art. 938 KC powstaje tylko wtedy, gdy spełnione są określone przesłanki. Dziadkowie muszą znajdować się w niedostatku i nie mogą otrzymać należnych środków utrzymania od osób, na których ciąży wobec nich ustawowy obowiązek alimentacyjny.
Czy spadkobierca może zwolnić się z obowiązku wobec dziadków?
Tak. Spadkobierca może spełniać świadczenie okresowo, ale może też zapłacić jednorazowo sumę pieniężną odpowiadającą wartości jednej czwartej części swojego udziału spadkowego. Taka możliwość wynika bezpośrednio z art. 938 KC.
O autorze
Adwokat Bartosz Łuć
Od 2000 roku wykonuję zawód adwokata, łącząc doświadczenie procesowe z doradztwem prawnym dla osób prywatnych, przedsiębiorców, podmiotów leczniczych, samorządów, stowarzyszeń i fundacji. Szczególne miejsce w mojej praktyce zajmują sprawy spadkowe, sukcesyjne oraz zagadnienia związane z następstwem prawnym za życia i po śmierci. Prowadzę wyspecjalizowaną kancelarię spadkową i sukcesyjną, wspierając klientów w planowaniu przekazania majątku, rozwiązywaniu sporów spadkowych oraz zabezpieczaniu interesów rodziny i spadkobierców.
Aktywnie uczestniczę również w życiu Adwokatury Polskiej, jako członek organów samorządu adwokackiego.
Jestem prezesem Stowarzyszenia Prawników Iuris Link.