Pojęcie schedy spadkowej
W planowaniu sukcesji rodzinnej oraz przy dziale spadku często pomija się jedno ważne pojęcie prawa spadkowego – schedę spadkową.
Scheda spadkowa to wartość, jaka ostatecznie powinna przypaść spadkobiercy przy dziale spadku.
Uwzględnia ona przysporzenia otrzymane od spadkodawcy jeszcze za jego życia.
Mechanizm ten uregulowano przede wszystkim w art. 1039–1042 Kodeksu cywilnego.
Zgodnie z art. 1039 § 1 KC zstępni i małżonek spadkodawcy zaliczają na schedę darowizny i zapisy windykacyjne.
Dotyczy to świadczeń otrzymanych od spadkodawcy, o ile spadkodawca nie postanowił inaczej.
W praktyce oznacza to, że przy podziale spadku uwzględnia się nie tylko majątek pozostawiony w chwili śmierci.
Znaczenie mają także wcześniejsze decyzje majątkowe rodzica, np. darowizny nieruchomości lub finansowanie jednego z dzieci.
Jak wygląda liczenie schedy spadkowej
Do wartości spadku dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne podlegające zaliczeniu.
Następnie oblicza się udział przypadający każdemu ze spadkobierców.
W kolejnym kroku wartość darowizn odejmuje się od udziału osoby, która je wcześniej otrzymała.
W ten sposób wcześniejsze wsparcie jednego z dzieci zostaje uwzględnione przy podziale majątku.
Przepisy stosuje się również do kosztów wychowania oraz wykształcenia przekraczających przeciętną miarę środowiska.
Przykład z życia – mieszkanie i studia
Wyobraźmy sobie sytuację, w której rodzic jednemu dziecku przekazuje w darowiźnie mieszkanie.
Drugiemu finansuje kosztowne studia zagraniczne.
Trzecie dziecko nie otrzymuje wcześniej istotnego wsparcia.
Po śmierci rodzica przy dziale spadku uwzględnia się zarówno pozostawiony majątek, jak i wcześniejsze przysporzenia.
Do obliczeń dolicza się wartość darowizny mieszkania oraz ponadprzeciętne koszty edukacji.
Dopiero od tak ustalonej sumy oblicza się udział każdego z dzieci.
Taki mechanizm zapobiega sytuacji, w której jedno dziecko korzysta podwójnie z majątku rodzica.
Szczególny przypadek – dziedziczenie przez dalszych zstępnych
Bardziej złożona sytuacja pojawia się, gdy w chwili otwarcia spadku dziedziczą dalsi zstępni.
Przykładem są wnuki lub prawnuki spadkodawcy.
W takich przypadkach zastosowanie ma art. 1041 KC.
Przepis stanowi, że dalszy zstępny zalicza na schedę darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.
Oznacza to, że wnuk dziedziczący po dziadku uwzględnia darowizny przekazane wcześniej jego rodzicowi.
Kazus rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy
Zagadnienie to analizował Sąd Najwyższy w postanowieniu z 4 lipca 2024 r. (II CSKP 1989/22).
W sprawie tej spadkodawczyni jeszcze za życia rozdzieliła niemal cały swój majątek między dzieci.
W 1970 r. przekazała synowi nieruchomość wartą 193 000 zł.
W 2003 r. darowała drugą nieruchomość wartą 212 000 zł swoim dwóm córkom.
Każda z córek otrzymała udział wynoszący połowę tej nieruchomości.
Syn, który otrzymał pierwszą nieruchomość, zmarł przed matką.
Po jego śmierci pozostali zstępni, w tym prawnuk spadkodawczyni.
Ostatecznie uczestniczyli oni w postępowaniu o dział spadku.
Powstało pytanie dotyczące rozliczenia darowizny dokonanej na rzecz dziadka prawnuka.
Rozważano, czy należy zaliczyć pełną wartość darowizny, czy tylko część przypadającą na prawnuka.
Sąd Najwyższy uznał, że zgodnie z art. 1041 KC zaliczeniu podlega pełna wartość darowizny.
W tezie orzeczenia wskazano, że art. 1041 KC nakazuje zaliczyć każdą darowiznę dokonaną na rzecz wstępnego.
Nie ogranicza się jej do części odpowiadającej rzeczywistemu wzbogaceniu dalszego zstępnego.
Przy rozliczeniu nie bada się więc, czy wnuk faktycznie skorzystał z darowizny.
Nie ma też znaczenia, czy odziedziczył majątek po swoim ojcu.
Istotny jest jedynie fakt dokonania darowizny w danym „szczepie rodzinnym”.
Sens tego rozwiązania
Sąd Najwyższy wskazał, że system ten wyrównuje przysporzenia między liniami potomków spadkodawcy.
Dzięki temu przy dziale spadku uwzględnia się zarówno majątek pozostawiony po śmierci, jak i wcześniejsze darowizny.
Rozwiązanie upraszcza także same rozliczenia.
Nie trzeba ustalać rzeczywistej korzyści uzyskanej przez dalszego zstępnego.
Wnioski dla planowania sukcesji
Z punktu widzenia planowania majątkowego wnioski są oczywiste.
Darowizny przekazane dzieciom mogą wpływać na rozliczenia spadkowe także w kolejnym pokoleniu.
Dlatego przekazując majątek jeszcze za życia warto zdecydować o zasadach zaliczania darowizny.
Spadkodawca może bowiem wyłączyć ją z zaliczenia na schedę spadkową.
Takie decyzje podjęte wcześniej ograniczają ryzyko sporów rodzinnych.
Dotyczy to zarówno rodzeństwa, jak i kolejnych pokoleń spadkobierców.