W ostatnich latach dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza stało się w Polsce standardem. Po zmianie przepisów kodeksu cywilnego zasadą jest, że spadkobierca odpowiada za długi spadkowe jedynie do wysokości stanu czynnego spadku, czyli wartości odziedziczonych aktywów. Rozwiązanie to miało chronić spadkobierców przed sytuacją, w której nieświadomie przejmują zobowiązania znacznie przekraczające wartość majątku pozostawionego przez spadkodawcę.
W praktyce jednak sama zasada ograniczonej odpowiedzialności nie zawsze zapewnia realną ochronę. Kluczowe znaczenie ma bowiem sporządzenie spisu inwentarza i podjęcie odpowiednich działań bezpośrednio po stwierdzeniu nabycia spadku.
Spis inwentarza – warunek realnej ochrony
Po uzyskaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku wielu spadkobierców uznaje, że ich sytuacja prawna jest już w pełni uregulowana. Tymczasem w przypadku spadków obciążonych długami jest to dopiero pierwszy krok.
Aby ograniczenie odpowiedzialności było w praktyce skuteczne, konieczne jest:
- złożenie wniosku o sporządzenie spisu inwentarza,
- ustalenie przez komornika stanu czynnego i biernego spadku,
- określenie realnej granicy odpowiedzialności spadkobiercy wobec wierzycieli.
Dopiero spis inwentarza pozwala precyzyjnie ustalić, jaka kwota wyznacza maksymalny zakres odpowiedzialności spadkobiercy.
Dlaczego liczy się czas
Wierzyciele spadkodawcy często działają bardzo szybko. W praktyce schemat postępowania wygląda zazwyczaj następująco:
- wierzyciel uzyskuje klauzulę wykonalności przeciwko spadkobiercy,
- kieruje sprawę do komornika,
- dochodzi do zajęcia rachunków bankowych lub innych składników majątku.
Jeżeli w tym czasie nie został jeszcze sporządzony spis inwentarza albo nie został on ujawniony w postępowaniu egzekucyjnym, może dojść do sytuacji, w której komornik wyegzekwuje kwoty wyższe niż wynikałoby to z ograniczenia odpowiedzialności spadkobiercy.
Co prawda odzyskanie nadpłaconych środków jest w pewnych przypadkach możliwe, jednak wymaga prowadzenia kolejnych postępowań sądowych i nie zawsze kończy się pełnym sukcesem.
Kilku wierzycieli – obowiązek proporcjonalnego zaspokojenia
Jeszcze bardziej skomplikowana sytuacja powstaje wtedy, gdy po stronie wierzycieli występuje kilka lub kilkanaście podmiotów. W takim przypadku spadkobierca nie może dowolnie decydować, którego z nich zaspokoi w pierwszej kolejności.
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem sądów*:
- spadkobierca odpowiada tylko do wartości stanu czynnego spadku,
- ale w granicach tej kwoty powinien zaspokajać wierzycieli proporcjonalnie.
Oznacza to, że nie można uprzywilejować jednego wierzyciela kosztem innych, jeśli spadkobierca dokonuje dobrowolnych spłat.
Gdy egzekucję prowadzi komornik
Inaczej wygląda sytuacja, gdy wierzyciel prowadzi egzekucję komorniczą. Wówczas spadkobierca w praktyce nie ma wpływu na kolejność zaspokojenia wierzycieli.
Jeżeli jeden z nich skutecznie wyegzekwuje należność w drodze egzekucji, a łączna suma wyegzekwowanych kwot osiągnie granicę odpowiedzialności wynikającą ze spisu inwentarza, odpowiedzialność spadkobiercy wobec pozostałych wierzycieli wygasa.
Stanowisko to zostało potwierdzone m.in. w orzecznictwie sądów apelacyjnych, w tym w wyroku sądu w Białymstoku, gdzie wskazano, że spadkobierca odpowiada wyłącznie do wysokości ustalonego stanu czynnego spadku, a po osiągnięciu tej granicy dalsze dochodzenie roszczeń wobec niego jest bezpodstawne.
O czym najczęściej zapominają spadkobiercy
W praktyce największym problemem nie jest sama konstrukcja prawna dziedziczenia z dobrodziejstwem inwentarza, lecz bierność spadkobierców. Najczęstsze błędy to:
- zbyt późne złożenie wniosku o spis inwentarza,
- brak reakcji na pierwsze działania wierzycieli,
- dokonywanie spłat tylko wybranych wierzycieli,
- brak kontroli nad prowadzonymi postępowaniami egzekucyjnymi.
Tymczasem spadkobierca dziedziczący spadek z długami staje się tzw. dłużnikiem spadkowym, a to oznacza konkretne obowiązki i konieczność aktywnego działania.
Wniosek praktyczny
Samo stwierdzenie nabycia spadku nie rozwiązuje problemów związanych z zadłużeniem spadkodawcy. Aby rzeczywiście skorzystać z ochrony przewidzianej przez przepisy, należy:
- niezwłocznie doprowadzić do sporządzenia spisu inwentarza,
- monitorować działania wierzycieli,
- w razie potrzeby powoływać się na ograniczenie odpowiedzialności do wartości stanu czynnego spadku.
W przeciwnym razie może się okazać, że mimo dziedziczenia z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca zapłaci więcej, niż rzeczywiście powinien.
Adwokat Bartosz Łuć Jelenia Góra
- https://prawodlasamorzadu.pl/2024-01-08-utrata-przywileju-ograniczenia-odpowiedzialnosci-za-dlugi-spadkowe/