Niegodność dziedziczenia po nowelizacji Kodeksu cywilnego
Istota niegodności dziedziczenia
Instytucja niegodności dziedziczenia, uregulowana w art. 928 k.c., stanowi jeden ze sposobów pozbawienia spadkobiercy zdolności do dziedziczenia z powodów natury etycznej. W określonych w przepisie sytuacjach zachowanie spadkobiercy jest na tyle naganne, iż ustawodawca uznał, że nie powinien on czerpać korzyści majątkowych ze spadku.
Uznanie spadkobiercy za niegodnego oczywiście nie następuje automatycznie. Może nastąpić wyłącznie po otwarciu spadku, czyli po śmierci osoby, wobec której te zachowania miały miejsce, oraz wymaga orzeczenia sądu w postępowaniu procesowym a zatem nie w czasie zwykłego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Wyrok sądowy ma charakter konstytutywny (czyli tworzący prawo) i wywołuje skutek ex tunc, czyli działa wstecz. Uznanie za niegodnego prowadzi do wyłączenia spadkobiercy tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.
Przesłanki niegodności dziedziczenia z art. 928 § 1 k.c.
Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 928 § 1 k.c., spadkobierca może zostać uznany za niegodnego, jeżeli:
1. dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2. podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3. umyślnie ukrył lub zniszczył testament, podrobił lub przerobił testament spadkodawcy albo świadomie skorzystał z testamentu podrobionego lub przerobionego;
4. uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy, określonego co do wysokości orzeczeniem sądu, ugodą albo umową;
5. uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Każda z powyższych przesłanek stanowi samodzielną podstawę do uznania spadkobiercy za niegodnego.
Nowe przesłanki uznania za niegodnego dziedziczenia po 15 listopada 2023 r.
Nowelizacja art. 928 k.c., obowiązująca od 15 listopada 2023 r., wprowadziła dwie istotne nowe przesłanki niegodności dziedziczenia:
• uporczywe uchylanie się od płacenia alimentów na rzecz spadkodawcy,
• uporczywe uchylanie się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą.
Ustawodawca w ten sposób zabezpiecza obie strony stosunku alimentacyjnego, rozszerzając katalog zachowań uzasadniających niegodność dziedziczenia nie tylko o uchylanie się od świadczeń pieniężnych, ale również o zaniechanie faktycznej opieki. Przepisy nie ograniczają rodzaju świadczeń alimentacyjnych, co oznacza, że mogą one obejmować również:
• alimenty na rzecz pełnoletniego dziecka,
• alimenty dziecka na rzecz rodzica,
• alimenty wynikające z umowy, ugody lub orzeczenia.
Zachowania te podlegają ocenie przez sąd w zakresie:
• pojęcia „uporczywości” (nacechowanie złą wolą, świadomością, powtarzalnością),
• rozumienia pojęcia „pieczy”,
• źródeł obowiązku w ramach „pieczy” stanowiących katalog otwarty
Dodane przesłanki niegodności dziedziczenia mają zastosowanie do sytuacji zaistniałych po dniu wejścia w życie nowelizacji, tj. od 15 listopada 2023 r. Oznacza to, że nie można skutecznie powoływać się na nieetyczne zachowania w zakresie obowiązków alimentacyjnych lub opiekuńczych jakie miały miejsce wcześniej.
Charakter postępowania sądowego i skutki orzeczenia o uznaniu za niegodnego.
Z żądaniem uznania spadkobiercy za niegodnego może wystąpić każdy, kto ma w tym interes prawny. Ma ono charakter roszczenia majątkowego. Jest to żądanie dochodzone w postępowaniu procesowym. Sam fakt podniesienie zarzutu niegodności w postępowaniu nieprocesowym o stwierdzenie nabycia spadku nie spowoduje jego rozpoznania. Może skutkować koniecznością zawieszenia tego postępowania, gdy zostanie wykazane, że takie powództwo zostało wywiedzione. Jeżeli niegodność zostanie stwierdzona po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku lub po dziale spadku, wyrok stanowi podstawę do uchylenia lub zmiany wcześniejszych rozstrzygnięć.
Skutki takiego orzeczenia są daleko idące. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku niegodny spadkobierca zostanie potraktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W jego miejsce wstąpią zatem spadkobiercy z jego kręgu spadkowego. Spadkobierca uznany za niegodnego, jeżeli objął już spadek, obowiązany jest wydać go właściwym spadkobiercom. Dokonuje rozliczeń zgodnie z art. 1029 k.c. a od chwili nabycia spadku traktowany jest jako posiadacz w złej wierze.
Ograniczenia stosowania instytucji
Skutek w postaci uznania niegodności nie może być rozszerzany w drodze analogii na inne, choćby naganne zachowania, w szczególności zachowania w stosunku do innych osób niż spadkodawca. Zachowania sprzeczne z obyczajami, ale niewyczerpujące dyspozycji art. 928 § 1 k.c., nie stanowią podstawy do uznania spadkobiercy za niegodnego. Sąd cywilny jest związany prawomocnym wyrokiem karnym co do faktu popełnienia przestępstwa i jego umyślności, jednak w razie braku takiego wyroku może samodzielnie ustalać fakt popełnienia przestępstwa. Zgodnie z art. 930 kc spadkodawca może wyłączyć możliwość uznania spadkobiercy za niegodnego poprzez przebaczenie. Przepis nie reguluje formy tej czynności. Może nastąpić „per facta concludentia” czyli poprzez określone zachowanie, z którego będzie wynikało, że spadkodawca wybaczył spadkobiercy.
Ratio legis instytucji „niegodności”
Jak widać, rozszerzenie katalogu przyczyn niegodności o zachowania o mniejszym ciężarze gatunkowym, jednak budzących naturalny sprzeciw ze względu na brak wypełniania obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy, otwiera szerokie pole do aktywności spadkobierców, którzy wywiązywali się ze swoich obowiązków a tracą przy spadkobraniu na rzecz innych spadkobierców, którzy nawet nie utrzymywali kontaktu ze spadkodawcą. Wymaga to jednak przemyślanej inicjatywy dowodowej, gdyż ciężar dowodu w tym wypadku spoczywa na tym, kto powództwo wytacza.
Adw. Bartosz Łuć