Majątek wspólny małżonków – definicja i skład
Jak stanowią przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, majątek wspólny to ogół przedmiotów majątkowych (np. pieniędzy, rzeczy i praw) nabytych w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków albo przez jednego z nich, które z mocy ustawy wchodzą do wspólności ustawowej, w szczególności:
1. pobrane wynagrodzenie za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
2. dochody z majątku wspólnego oraz dochody z majątku osobistego każdego z małżonków;
3. środki zgromadzone na rachunku OFE lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
4. kwoty składek na subkoncie w ZUS (art. 40a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych);
5. środki na koncie OIPE oraz subkoncie OIPE każdego z małżonków.
Majątek osobisty małżonków – co do niego należy?
Wszystko, co nie jest objęte wspólnością ustawową, stanowi majątek osobisty każdego z małżonków, w szczególności:
1. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
2. przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę (chyba że spadkodawca/darczyńca postanowi inaczej);
3. prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
4. przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;
5. prawa niezbywalne, przysługujące tylko jednej osobie;
6. przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała/rozstrój zdrowia lub zadośćuczynienia (z wyjątkiem renty w określonych przypadkach);
7. wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub innej działalności zarobkowej jednego z małżonków;
8. przedmioty uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków;
9. prawa autorskie i pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
10. przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego (chyba że przepis szczególny stanowi inaczej).
Śmierć małżonka a wspólność majątkowa
W przypadku śmierci jednego z małżonków wspólność wygasa i powstaje współwłasność, w której co do zasady przyjmuje się, że udziały małżonków były równe. W takiej sytuacji przedmiotem dziedziczenia jest udział zmarłego małżonka w majątku wspólnym. W praktyce oznacza to, że co do zasady małżonkowi pozostającemu przy życiu należy się jego połowa, a połowa po zmarłym podlega podziałowi zgodnie z zasadami prawa spadkowego. Ponadto przedmiotem dziedziczenia jest cały majątek osobisty zmarłego.
Przedmioty zwykłego urządzenia domowego a wspólność ustawowa
Co ciekawe, zgodnie z przepisami, przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obojga małżonków są objęte wspólnością ustawową także w wypadku, gdy zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił. W komentarzu do art. 34 KRO (red. serii Osajda, red. tomu Domański, Słyk, wyd. 11, 2024, Jerzy Słyk) wskazuje się, że „przedmioty zwykłego urządzenia domowego” to standardowe wyposażenie gospodarstwa domowego, przy czym pojęcie to należy rozumieć elastycznie – nie tylko jako rzeczy ruchome, ale także dobra niematerialne używane w domu (np. oprogramowanie, e-booki, streaming), z uwzględnieniem realiów konkretnego małżeństwa, w tym sposobu prowadzenia domu i zamożności.
Dziedziczenie ustawowe po małżonku
Połowę zmarłego małżonka oraz jego majątek osobisty dziedziczy drugi współmałżonek wraz z dziećmi zmarłego. Jeżeli dzieci nie dożyły, w ich miejsce wchodzą ich dzieci i dalsi zstępni. Jeżeli zmarły nie miał dzieci, małżonek dziedziczy z rodzicami zmarłego, a jeżeli rodzice nie żyją, w miejsce każdego z nich wchodzi rodzeństwo zmarłego. Jeżeli rodzeństwo zmarłego małżonka, które mogłoby dziedziczyć, również nie żyje, w jego miejsce wchodzą dzieci rodzeństwa zmarłego małżonka. Gdy małżonek dziedziczy wraz z dziećmi zmarłego, przysługuje mu udział równy udziałowi dzieci, ale nie mniejszy niż jedna czwarta. Jeżeli dziedziczy z pozostałą rodziną wskazaną wyżej, jego udział nie może być mniejszy niż połowa spadku. Dopiero gdy zmarły małżonek odchodzi, nie pozostawiając najbliższej rodziny, wszystko dziedziczy małżonek pozostający przy życiu.
Znaczenie testamentu w dziedziczeniu małżeńskim
Takie zasady obowiązują, jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu. Jeżeli zatem małżonek nie ma i nie miał dzieci, a ma rodzeństwo, a chciałby, by odziedziczył po nim wyłącznie współmałżonek, koniecznie musi sporządzić odpowiedni testament. Jest to szczególnie ważne w sytuacji kolejnych małżeństw. Może się bowiem okazać, że nagle po naszej śmierci nasz współmałżonek stanie się współwłaścicielem mieszkania kupionego wspólnie w trakcie małżeństwa z naszą daleką rodziną, z którą niewiele go łączy.
Testament wspólny małżonków – niedopuszczalność
Należy bezwzględnie pamiętać, że zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, że nieważne są tzw. testamenty wspólne. Zatem małżonkowie nie mogą skutecznie powołać w jednym testamencie swoich spadkobierców na wypadek swojej śmierci. Z uwagi na kontrowersje wokół tego przepisu należy unikać spisywania nawet testamentów zawierających odrębne dyspozycje każdego z małżonków, ale zawartych w jednym dokumencie.
Adwokat Bartosz Łuć